Đau bụng bên phải là bệnh gì phụ thuộc rất nhiều vào vị trí đau, tính chất cơn đau và triệu chứng đi kèm. Có trường hợp chỉ là rối loạn tiêu hóa thoáng qua, nhưng cũng có thể liên quan đến gan mật, thận, ruột thừa hoặc bệnh phụ khoa cần xử trí sớm. Hãy cùng 2 Bác Sĩ tìm hiểu ở bài viết dưới đây.
Nguyên nhân đau bụng bên phải phụ thuộc nhiều vào vị trí cơn đau
Vùng bụng phải không phải là một cơ quan riêng lẻ mà là nơi tập trung nhiều tạng khác nhau. Vì vậy, chỉ riêng cảm giác đau bụng bên phải chưa đủ để kết luận bệnh. Bác sĩ thường định hướng nguyên nhân dựa trên vị trí cụ thể như đau bụng trên bên phải, đau hạ sườn phải hay đau bụng dưới bên phải, đồng thời kết hợp với thời điểm xuất hiện cơn đau và biểu hiện toàn thân.
Bụng trên bên phải nằm ở đâu?
Bụng trên bên phải là vùng nằm dưới bờ sườn phải, còn gọi là vùng hạ sườn phải. Khu vực này liên quan nhiều đến gan, túi mật, đường mật, một phần tá tràng, góc gan của đại tràng và thận phải nằm phía sau. Khi đau tại đây, người bệnh thường mô tả là đau hạ sườn phải hoặc đau bụng trên bên phải, có thể âm ỉ hoặc đau quặn.
Bụng dưới bên phải nằm ở đâu?
Bụng dưới bên phải là vùng từ ngang rốn trở xuống, lệch về hố chậu phải. Đây là vị trí thường gặp trong viêm ruột thừa, bệnh lý hồi manh tràng, niệu quản phải và các nguyên nhân phụ khoa ở nữ như nang buồng trứng phải hay viêm phần phụ. Nếu đau bụng dưới bên phải tăng dần, nhất là kèm sốt hoặc buồn nôn, cần đi khám sớm.
Đau bụng trên bên phải có thể liên quan đến cơ quan nào?
Khi đau tập trung ở vùng bụng trên bên phải, bác sĩ sẽ ưu tiên nghĩ đến nhóm bệnh gan mật, sau đó mới cân nhắc đường tiêu hóa trên, đại tràng hoặc thận phải. Mỗi cơ quan thường tạo ra kiểu đau khá khác nhau.
Gan và đường mật
Gan nằm chủ yếu ở hạ sườn phải. Bản thân nhu mô gan ít gây đau, nhưng khi gan sưng to làm căng bao gan hoặc khi đường mật viêm, tắc nghẽn, người bệnh có thể thấy đau tức vùng bụng phải. Cảm giác thường là nặng tức hoặc đau âm ỉ dưới bờ sườn phải, đôi khi kèm mệt mỏi, chán ăn, vàng da, nước tiểu sẫm màu.
Một số nguyên nhân thường gặp gồm viêm gan, gan nhiễm mỡ có biến chứng, áp xe gan, sỏi ống mật chủ hoặc viêm đường mật. Trong đó, đau hạ sườn phải kèm sốt và vàng da là tổ hợp triệu chứng đáng lưu ý vì có thể liên quan đến nhiễm trùng đường mật.
Túi mật
Túi mật là một trong những nguyên nhân kinh điển gây đau bụng phải sau ăn, nhất là sau bữa ăn nhiều dầu mỡ. Cơn đau thường xuất hiện ở bụng trên bên phải hoặc giữa thượng vị rồi lan sang phải, có thể kéo dài từ vài chục phút đến vài giờ.
Các bệnh lý túi mật thường gặp gồm:
- Sỏi túi mật gây cơn đau quặn mật.
- Viêm túi mật cấp với đau liên tục, sốt, buồn nôn.
- Rối loạn co bóp túi mật gây đau tái diễn sau ăn.
Nếu đau bụng phải sau ăn lặp đi lặp lại, đặc biệt sau món chiên xào, cần nghĩ nhiều đến nguyên nhân túi mật hơn là rối loạn tiêu hóa đơn thuần.
Thận phải
Thận phải nằm ở phía sau phúc mạc nên đau do thận có thể được cảm nhận ở mạng sườn phải, hông lưng phải hoặc lan ra phía trước vùng bụng phải. Người bệnh dễ nhầm với đau bụng thông thường.
Các tình huống có thể gặp gồm sỏi thận, sỏi niệu quản phải, viêm thận bể thận. Đặc điểm gợi ý là đau quặn từng cơn, đau lan xuống bẹn, tiểu buốt, tiểu rắt, tiểu ra máu hoặc sốt rét run nếu có nhiễm trùng.
Dạ dày, tá tràng và đại tràng
Một số bệnh đường tiêu hóa cũng gây đau lệch phải, dù không phải lúc nào vị trí đau cũng điển hình. Loét tá tràng có thể gây đau vùng thượng vị hơi lệch phải. Viêm đại tràng ở góc gan có thể tạo cảm giác đau bụng trên bên phải, đầy hơi, chướng bụng và rối loạn đi tiêu. Nếu cơn đau đi kèm ợ hơi, nóng rát, khó tiêu hoặc đau liên quan bữa ăn, bác sĩ sẽ cân nhắc thêm bệnh dạ dày tá tràng.
Đau bụng dưới bên phải có thể do nguyên nhân nào?
Đau bụng dưới bên phải là vị trí cần thận trọng vì có những nguyên nhân ngoại khoa cần mổ sớm. Trong thực hành lâm sàng, viêm ruột thừa luôn là chẩn đoán phải được loại trừ đầu tiên khi đau khu trú ở hố chậu phải.
Viêm ruột thừa
Viêm ruột thừa thường khởi đầu bằng đau mơ hồ quanh rốn hoặc thượng vị nhẹ, sau đó đau khu trú dần xuống bụng dưới bên phải. Cơn đau tăng theo thời gian, người bệnh chán ăn, buồn nôn, có thể sốt nhẹ. Khi ấn vào hố chậu phải thấy đau rõ hơn, đi lại hoặc ho cũng đau tăng.
Đây là nguyên nhân cần cấp cứu ngoại khoa vì ruột thừa có thể vỡ, gây viêm phúc mạc nếu chậm trễ. Không nên tự uống thuốc giảm đau mạnh để che lấp triệu chứng.
Các vấn đề đường ruột
Không phải mọi trường hợp đau bụng dưới bên phải đều là ruột thừa. Nhiều bệnh đường ruột cũng có thể gây đau tại khu vực này như viêm hồi manh tràng, viêm đại tràng, hội chứng ruột kích thích, táo bón kéo dài hoặc nhiễm khuẩn đường ruột. Kiểu đau thường kèm chướng bụng, sôi bụng, tiêu chảy hoặc táo bón, đau có thể giảm sau khi đi ngoài.
Nếu đau bụng phải âm ỉ kéo dài nhiều tuần, kèm sụt cân, thiếu máu hoặc phân có máu, cần đánh giá kỹ để loại trừ bệnh viêm ruột mạn tính hoặc tổn thương đại tràng.
Đường tiết niệu
Sỏi niệu quản phải là nguyên nhân thường gây đau từ hông lưng lan xuống bụng dưới bên phải và vùng bẹn. Cơn đau quặn dữ dội, người bệnh bứt rứt, khó nằm yên, có thể kèm tiểu buốt hoặc tiểu máu. Nhiễm trùng tiểu dưới cũng có thể gây đau tức vùng hạ vị lệch phải, nhưng thường kèm cảm giác tiểu rát, tiểu nhiều lần hơn là đau khu trú rõ.
Nguyên nhân phụ khoa ở nữ giới
Ở phụ nữ, đau bụng bên phải cần nghĩ đến cả nguyên nhân phụ khoa. Các tình trạng thường gặp gồm nang buồng trứng phải, xoắn nang buồng trứng, viêm phần phụ, lạc nội mạc tử cung hoặc thai ngoài tử cung. Đặc biệt, đau bụng dưới bên phải ở phụ nữ trễ kinh, ra huyết âm đạo bất thường, choáng váng là dấu hiệu nguy hiểm.
Một số gợi ý định hướng gồm:
- Đau liên quan chu kỳ kinh có thể gặp trong lạc nội mạc tử cung hoặc đau rụng trứng.
- Đau đột ngột dữ dội có thể gặp trong xoắn nang buồng trứng.
- Đau kèm sốt, khí hư bất thường có thể liên quan viêm phần phụ.
- Đau kèm trễ kinh, ra huyết ít cần loại trừ thai ngoài tử cung.
Đặc điểm cơn đau giúp định hướng nguyên nhân
Cùng là đau bụng phải nhưng cảm giác đau khác nhau có thể gợi ý những nhóm bệnh khác nhau. Đây không phải tiêu chuẩn chẩn đoán tuyệt đối, nhưng rất hữu ích trong bước sàng lọc ban đầu.
Đau âm ỉ kéo dài
Đau bụng phải âm ỉ thường gặp trong các bệnh lý viêm mạn tính, gan mật mức độ nhẹ, rối loạn tiêu hóa, táo bón, đầy hơi hoặc một số bệnh phụ khoa. Cơn đau không quá dữ dội nhưng dai dẳng, dễ tái đi tái lại. Nếu đau kéo dài trên vài ngày hoặc tái phát thường xuyên, không nên chủ quan vì một số bệnh gan mật và đại tràng cũng biểu hiện kiểu này ở giai đoạn đầu.
Đau quặn từng cơn
Đau quặn từng cơn thường nghĩ nhiều đến tắc nghẽn hoặc co thắt của ống rỗng như đường mật, niệu quản hoặc ruột. Cơn đau đến từng đợt, có lúc giảm rồi tăng lại, người bệnh khó chịu rõ. Sỏi mật và sỏi niệu quản là hai nguyên nhân điển hình.
Đau tăng sau ăn
Đau bụng phải sau ăn gợi ý khá nhiều đến bệnh túi mật, nhất là khi đau xuất hiện sau bữa nhiều chất béo. Ngoài ra, bệnh dạ dày tá tràng, khó tiêu chức năng hoặc co thắt đại tràng cũng có thể làm đau tăng sau ăn. Nếu cơn đau lặp lại theo mô hình tương tự trong nhiều bữa, đó là thông tin rất quan trọng khi đi khám.
Đau lan ra lưng hoặc vai
Đau lan ra lưng phải có thể liên quan đến thận hoặc tụy, trong khi đau vùng hạ sườn phải lan lên vai phải thường gặp trong cơn đau do túi mật hoặc kích thích cơ hoành. Kiểu lan đau này giúp định hướng nguồn gốc cơn đau tốt hơn là chỉ nhìn vào điểm đau ban đầu.
Triệu chứng đi kèm nào cần đặc biệt chú ý?
Đau bụng bên phải sẽ đáng lo hơn khi đi kèm các biểu hiện toàn thân hoặc triệu chứng cơ quan đích. Những dấu hiệu dưới đây thường giúp phân loại mức độ nguy hiểm.
Sốt và nôn ói
Sốt gợi ý tình trạng viêm hoặc nhiễm trùng như viêm ruột thừa, viêm túi mật, viêm đường mật, viêm thận bể thận hay nhiễm khuẩn ruột. Nếu nôn ói liên tục, mất nước, đau tăng nhanh hoặc bụng chướng, cần được đánh giá sớm tại cơ sở y tế.
Vàng da, vàng mắt
Đau hạ sườn phải kèm vàng da, vàng mắt là dấu hiệu quan trọng của bệnh gan mật, nhất là tắc mật hoặc viêm gan. Trường hợp này cần xét nghiệm và siêu âm sớm vì có thể liên quan đến sỏi đường mật, viêm đường mật hoặc tổn thương gan đáng kể.
Tiểu buốt hoặc tiểu ra máu
Khi đau bụng phải đi kèm tiểu buốt, tiểu rắt hoặc tiểu máu, nguyên nhân đường tiết niệu cần được ưu tiên nghĩ tới. Sỏi tiết niệu, nhiễm trùng tiểu và viêm thận bể thận là những tình huống hay gặp nhất.
Rối loạn đại tiện
Tiêu chảy, táo bón, phân lỏng, mót rặn hoặc phân có nhầy máu giúp gợi ý nguyên nhân đường ruột. Nếu rối loạn đại tiện kéo dài cùng đau bụng phải âm ỉ, chướng bụng và sụt cân, cần kiểm tra kỹ thay vì tự điều trị tại nhà.
Khi nào đau bụng bên phải cần đi cấp cứu?
Không phải mọi cơn đau bụng bên phải đều nguy hiểm, nhưng có những tình huống cần đi cấp cứu ngay để tránh biến chứng nặng. Bạn nên đi viện sớm nếu gặp một trong các dấu hiệu sau:
- Đau dữ dội, khởi phát đột ngột hoặc tăng nhanh trong vài giờ.
- Đau bụng dưới bên phải nghi ngờ viêm ruột thừa.
- Đau kèm sốt cao, rét run, nôn ói nhiều.
- Đau hạ sườn phải kèm vàng da, vàng mắt.
- Đau kèm choáng, ngất, vã mồ hôi, tụt huyết áp.
- Tiểu ra máu, bí tiểu hoặc đau quặn không chịu nổi.
- Phụ nữ có trễ kinh, đau bụng phải và ra huyết âm đạo bất thường.
- Bụng chướng, bí trung đại tiện hoặc nghi ngờ tắc ruột.
Bác sĩ xác định nguyên nhân đau bụng phải bằng cách nào?
Chẩn đoán đau bụng phải không dựa vào một xét nghiệm duy nhất. Bác sĩ sẽ kết hợp hỏi bệnh, khám lâm sàng và chỉ định cận lâm sàng phù hợp theo vị trí đau và nhóm nguyên nhân nghi ngờ.
Khám bụng
Khám bụng là bước rất quan trọng. Bác sĩ sẽ xác định vùng đau chính, mức độ đau khi ấn, phản ứng thành bụng, bụng có chướng hay không, đau có lan không. Với nghi ngờ viêm ruột thừa, dấu hiệu đau khu trú ở hố chậu phải có giá trị định hướng cao. Với bệnh gan mật, khám có thể phát hiện đau dưới bờ sườn phải hoặc gan to.
Xét nghiệm máu và nước tiểu
Xét nghiệm thường được chỉ định để tìm dấu hiệu viêm, nhiễm trùng, tổn thương gan mật hoặc bệnh tiết niệu. Tùy trường hợp, bác sĩ có thể cân nhắc các xét nghiệm sau:
- Công thức máu để đánh giá bạch cầu, thiếu máu.
- Men gan, bilirubin nếu nghi bệnh gan mật.
- CRP hoặc các chỉ số viêm.
- Tổng phân tích nước tiểu để tìm hồng cầu, bạch cầu, nitrit.
- Beta hCG ở nữ trong độ tuổi sinh sản để loại trừ thai ngoài tử cung.
Siêu âm, CT và các xét nghiệm phù hợp
Siêu âm bụng thường là phương tiện đầu tay vì dễ thực hiện, giúp phát hiện sỏi mật, viêm túi mật, giãn đường mật, bệnh gan, ứ nước thận hoặc khối phụ khoa. CT bụng được dùng khi chẩn đoán còn chưa rõ, nhất là nghi viêm ruột thừa, sỏi niệu quản, biến chứng ổ bụng hoặc khối u.
Bảng dưới đây giúp hình dung nhanh mối liên hệ giữa vị trí đau và thăm dò thường được cân nhắc:
| Vị trí/đặc điểm đau | Nguyên nhân thường nghĩ đến | Thăm dò hay được chỉ định |
|---|---|---|
| Đau bụng trên bên phải, đau hạ sườn phải | Gan mật, túi mật | Siêu âm bụng, men gan, bilirubin, công thức máu |
| Đau bụng phải sau ăn | Sỏi mật, viêm túi mật, dạ dày tá tràng | Siêu âm, xét nghiệm máu, nội soi nếu cần |
| Đau bụng dưới bên phải tăng dần | Viêm ruột thừa, bệnh ruột, phụ khoa | Khám bụng, siêu âm, CT, xét nghiệm máu |
| Đau quặn lan xuống bẹn | Sỏi niệu quản phải | Nước tiểu, siêu âm, CT hệ tiết niệu |
| Đau kèm trễ kinh, ra huyết | Thai ngoài tử cung, bệnh phụ khoa cấp | Beta hCG, siêu âm phụ khoa |
Đang đau bụng bên phải nên làm gì và không nên làm gì?
Khi chưa rõ đau bụng bên phải là bệnh gì, cách xử trí ban đầu đúng sẽ giúp tránh làm lu mờ triệu chứng hoặc bỏ sót tình trạng nguy hiểm.
Nếu đang có cơn đau, bạn nên thực hiện theo thứ tự sau:
- Quan sát vị trí đau chính, mức độ đau và thời điểm xuất hiện.
- Ghi nhận triệu chứng đi kèm như sốt, nôn, tiêu chảy, tiểu buốt, vàng da hoặc trễ kinh.
- Nghỉ ngơi, tránh vận động mạnh và tạm thời ăn nhẹ, dễ tiêu nếu không buồn nôn.
- Uống đủ nước từng ngụm nhỏ, nhất là khi có nôn hoặc tiêu chảy nhẹ.
- Đi khám sớm nếu đau kéo dài, tái phát hoặc có dấu hiệu cảnh báo.
- Đi cấp cứu ngay nếu đau dữ dội, sốt cao, bụng cứng, ngất, ra máu bất thường hoặc nghi viêm ruột thừa.
Bên cạnh đó, có một số điều không nên tự làm tại nhà:
- Không tự ý dùng thuốc giảm đau mạnh khi chưa rõ nguyên nhân.
- Không chườm nóng nếu nghi viêm cấp trong ổ bụng.
- Không tự uống kháng sinh.
- Không trì hoãn đi viện khi đau tăng nhanh hoặc kèm sốt, nôn, vàng da.
- Không chủ quan với đau bụng phải âm ỉ kéo dài nhiều ngày.
Đau bụng bên phải có thể chỉ là rối loạn tiêu hóa thoáng qua, nhưng cũng có thể là dấu hiệu của viêm ruột thừa, sỏi mật, bệnh gan mật, sỏi tiết niệu hoặc bệnh phụ khoa cấp. Vị trí đau, kiểu đau và triệu chứng đi kèm là chìa khóa giúp nhận diện mức độ nguy hiểm.
>> Xem thêm: Đau đầu sau gáy là bệnh gì? Nguyên nhân thường gặp và dấu hiệu cần đi khám