Tê bì chân tay không phải một bệnh riêng biệt. Đây là triệu chứng có thể xuất hiện do chèn ép dây thần kinh tạm thời, bệnh thần kinh ngoại biên, đái tháo đường, hội chứng ống cổ tay, chèn ép rễ thần kinh hoặc thiếu vitamin B12.
Điều quan trọng không chỉ là “có tê hay không” mà còn phải xem tê ở đâu, xuất hiện đột ngột hay từ từ, một bên hay hai bên và có kèm yếu cơ hay không.
Đặc biệt, tê đột ngột một bên cơ thể kèm méo mặt, yếu tay chân hoặc nói khó có thể là dấu hiệu đột quỵ và cần cấp cứu.
Trong bài viết này, 2Bacsi giúp bạn hiểu nguyên nhân của tê bì chân tay, cách nhận biết pattern triệu chứng và thời điểm cần đi khám.
Tê bì chân tay là gì?
Tê bì chân tay là tình trạng giảm cảm giác hoặc xuất hiện cảm giác bất thường ở tay, chân như châm chích, kiến bò, kim châm hoặc nóng rát.
Cảm giác ở tay chân được truyền từ da qua dây thần kinh ngoại biên, rễ thần kinh, tủy sống rồi lên não. Bất thường tại một vị trí trên đường dẫn truyền này đều có thể tạo cảm giác tê.
Tê không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với bệnh lý.
Ví dụ, ngủ đè lên cánh tay hoặc ngồi một tư thế quá lâu có thể chèn ép dây thần kinh tạm thời. Khi đổi tư thế, cảm giác thường dần trở lại.
Ngược lại, tê thường xuyên, tăng dần, lan rộng hoặc đi kèm yếu cơ cần được đánh giá nguyên nhân.
Tê bì chân tay là bệnh gì? Các nguyên nhân thường gặp
Tê bì chân tay có thể do chèn ép dây thần kinh tạm thời hoặc liên quan đến bệnh thần kinh, cột sống, đái tháo đường, thiếu vitamin và một số bệnh lý khác.
Không thể xác định chính xác một bệnh chỉ dựa vào triệu chứng tê.
| Nguyên nhân | Đặc điểm có thể gặp |
|---|---|
| Chèn ép do tư thế | Tê sau ngủ, ngồi hoặc giữ một tư thế lâu |
| Bệnh thần kinh ngoại biên | Tê, châm chích, bỏng rát hoặc giảm cảm giác |
| Đái tháo đường | Thường bắt đầu ở bàn chân và có thể tiến triển lên trên |
| Hội chứng ống cổ tay | Tê nhiều ở ngón cái, ngón trỏ và ngón giữa |
| Chèn ép rễ thần kinh | Tê kèm đau cổ hoặc lưng lan xuống tay chân |
| Thiếu vitamin B12 | Tê hoặc châm chích tay chân, có thể kèm mất thăng bằng |
| Bệnh não hoặc tủy sống | Pattern phụ thuộc vùng thần kinh bị ảnh hưởng |
Chèn ép dây thần kinh tạm thời do tư thế
Nằm, ngồi hoặc giữ một tư thế làm chèn ép dây thần kinh có thể gây tê thoáng qua.
Tình huống thường gặp gồm:
- Ngủ đè lên cánh tay.
- Ngồi bắt chéo chân quá lâu.
- Tỳ khuỷu tay trong thời gian dài.
- Giữ cổ tay ở một tư thế kéo dài.
Cảm giác tê thường giảm khi thay đổi tư thế và giải phóng vùng bị chèn ép.
Nếu tê liên tục tái diễn dù không còn liên quan rõ với tư thế, cần tìm nguyên nhân khác.
Bệnh thần kinh ngoại biên và đái tháo đường
Tổn thương dây thần kinh ngoại biên có thể gây tê, châm chích, nóng rát, đau hoặc giảm cảm giác ở tay chân.
Đái tháo đường là một nguyên nhân quan trọng của bệnh thần kinh ngoại biên.
Triệu chứng thường bắt đầu ở bàn chân, sau đó có thể lan lên chân và xuất hiện ở bàn tay khi tổn thương tiến triển.
Người bị giảm cảm giác ở bàn chân cần đặc biệt chú ý đến:
- Vết xước.
- Phồng rộp.
- Vết chai.
- Vết thương.
- Nhiệt độ quá nóng hoặc lạnh.
Giảm cảm giác có thể khiến người bệnh không phát hiện tổn thương bàn chân sớm.
Hội chứng ống cổ tay
Hội chứng ống cổ tay xảy ra khi dây thần kinh giữa bị chèn ép tại vùng cổ tay.
Các biểu hiện thường gặp gồm:
- Tê ngón cái.
- Tê ngón trỏ.
- Tê ngón giữa.
- Có thể ảnh hưởng một phần ngón áp út.
- Châm chích bàn tay.
- Triệu chứng rõ hơn về đêm.
- Khó cầm nắm nếu tình trạng tiến triển.
Nếu bạn thường xuyên thức giấc vì tê tay, đặc biệt ở các ngón trên, hội chứng ống cổ tay là một trong những nguyên nhân cần được đánh giá.
Chèn ép rễ thần kinh do cột sống
Thoát vị đĩa đệm, hẹp ống sống hoặc các thay đổi tại cột sống có thể chèn ép rễ thần kinh và gây tê ở tay hoặc chân.
Chèn ép vùng cột sống cổ có thể gây đau cổ, đau đầu sau gáy hoặc cảm giác đau, tê lan xuống vai và cánh tay.
Chèn ép rễ thần kinh ở vùng thắt lưng có thể gây:
- Đau thắt lưng.
- Đau lan xuống mông.
- Đau lan xuống chân.
- Tê chân.
- Yếu một số nhóm cơ.
Tê đi kèm đau lan theo một đường từ cổ hoặc lưng xuống chi có giá trị định hướng hơn tê đơn độc.
Thiếu vitamin B12
Thiếu vitamin B12 có thể ảnh hưởng hệ thần kinh và gây tê hoặc châm chích ở bàn tay, bàn chân.
Một số người còn có thể xuất hiện:
- Mệt mỏi.
- Yếu.
- Giảm cảm giác.
- Khó giữ thăng bằng.
- Một số thay đổi thần kinh khác.
Không nên tự kết luận mình thiếu vitamin B12 chỉ vì bị tê.
Xét nghiệm và đánh giá nguyên nhân thiếu hụt vẫn cần thiết trước khi điều trị.
Một số nguyên nhân khác
Tê bì kéo dài còn có thể liên quan đến bệnh của não, tủy sống, bệnh tự miễn, bệnh thận, rối loạn chuyển hóa, thuốc hoặc độc chất.
Điều này không có nghĩa người bị tê cần xét nghiệm tất cả các bệnh trên.
Bác sĩ thường dựa vào pattern triệu chứng để thu hẹp nguyên nhân.
Vị trí và thời điểm tê có thể gợi ý nguyên nhân gì?
Vị trí tê, bên cơ thể bị ảnh hưởng, thời điểm khởi phát và các triệu chứng đi kèm giúp định hướng vùng hệ thần kinh có thể đang gặp vấn đề.
Đây là điểm quan trọng hơn việc chỉ hỏi “tê nhiều hay ít”.
| Pattern triệu chứng | Hướng cần đánh giá | Hành động |
|---|---|---|
| Tê sau nằm đè, hết nhanh khi đổi tư thế | Chèn ép tạm thời | Theo dõi |
| Tê ngón cái, trỏ, giữa, thường về đêm | Hội chứng ống cổ tay | Khám nếu tái diễn |
| Tê hai bàn chân tăng dần | Bệnh thần kinh ngoại biên | Tìm nguyên nhân |
| Tê chân kèm đau lưng lan xuống chân | Chèn ép rễ thần kinh | Khám nếu kéo dài |
| Tê cả bàn tay và bàn chân đối xứng | Bệnh đa dây thần kinh | Cần đánh giá nguyên nhân |
| Tê đột ngột một bên cơ thể | Tổn thương hệ thần kinh trung ương | Cấp cứu nếu có dấu hiệu thần kinh |
Tê đầu ngón tay
Tê đầu ngón tay có thể liên quan đến dây thần kinh ngoại biên hoặc rễ thần kinh, tùy nhóm ngón bị ảnh hưởng.
Ví dụ, tê chủ yếu ở ngón cái, ngón trỏ và ngón giữa thường khiến bác sĩ đánh giá dây thần kinh giữa.
Ngược lại, tê ngón tay kèm đau cổ lan xuống vai và cánh tay tạo một pattern khác và có thể liên quan đến rễ thần kinh vùng cổ.
Vì vậy, “tê đầu ngón tay” không phải một chẩn đoán riêng.
Ngủ dậy bị tê tay
Ngủ dậy bị tê tay một lần và hết nhanh sau khi đổi tư thế thường phù hợp với chèn ép dây thần kinh tạm thời trong lúc ngủ.
Bạn nên chú ý hơn khi:
- Tê xảy ra gần như mỗi đêm.
- Tê khiến bạn thức giấc.
- Tập trung ở ngón cái, trỏ và giữa.
- Bàn tay yếu hơn trước.
- Thường xuyên làm rơi đồ.
- Triệu chứng không biến mất sau khi đổi tư thế.
Những đặc điểm này cần được đánh giá thay vì mặc định chỉ do “nằm đè lên tay”.
Tê hai bàn chân hoặc cả tay chân
Tê đối xứng bắt đầu ở hai bàn chân và tăng dần có thể gặp trong bệnh thần kinh ngoại biên.
Ở người mắc đái tháo đường, triệu chứng có thể bắt đầu ở vùng xa cơ thể như các ngón chân và bàn chân.
Khi bệnh tiến triển, vùng giảm cảm giác có thể lan lên trên.
Ngoài đái tháo đường, các nguyên nhân khác như thiếu vitamin, bệnh thận, một số thuốc hoặc bệnh thần kinh cũng có thể gây pattern tương tự.
Tê chân kèm đau lưng
Tê chân kèm đau thắt lưng lan xuống mông hoặc chân có thể liên quan đến chèn ép rễ thần kinh.
Đặc điểm có thể gặp:
- Đau bắt đầu ở lưng.
- Lan qua mông.
- Chạy xuống đùi hoặc cẳng chân.
- Tê theo một vùng nhất định.
- Có thể kèm yếu cơ.
Nếu tê hoặc yếu tăng nhanh, đặc biệt khi có rối loạn đại tiểu tiện, người bệnh cần được đánh giá khẩn cấp.
Tê một bên tay chân
Tê đột ngột ở một bên mặt, tay hoặc chân là pattern cần đặc biệt cảnh giác với đột quỵ.
Nguy cơ càng đáng chú ý khi tê xuất hiện cùng:
- Yếu hoặc liệt một bên cơ thể.
- Méo miệng.
- Nói khó.
- Nói ngọng.
- Không hiểu lời nói.
- Mất thăng bằng.
- Rối loạn thị lực.
- Đau đầu dữ dội mới xuất hiện.
Tê một bên phát triển từ từ hoặc kéo dài cũng cần được kiểm tra, nhưng tê xuất hiện đột ngột có mức độ khẩn cấp cao hơn.
Tê một bên tay chân khi nào là dấu hiệu cấp cứu?
Tê đột ngột ở một bên mặt, tay hoặc chân cần đặc biệt cảnh giác với đột quỵ. Khi tê xuất hiện cùng yếu tay chân, méo mặt hoặc nói khó, đây là nhóm dấu hiệu đột quỵ cần gọi cấp cứu 115, không chờ triệu chứng tự hết.
Các dấu hiệu cần cấp cứu gồm:
- Méo hoặc tê một bên mặt.
- Yếu hoặc liệt tay chân.
- Một tay không thể giữ ngang bằng tay còn lại.
- Nói khó hoặc nói không rõ.
- Không hiểu câu nói đơn giản.
- Mất thăng bằng đột ngột.
- Thị lực thay đổi đột ngột.
- Đau đầu dữ dội mới xuất hiện.
Ngay cả khi triệu chứng chỉ kéo dài vài phút rồi hết, người bệnh vẫn cần được đánh giá y tế.
Một tình huống khác cần xử trí khẩn cấp là tê vùng quanh hậu môn hoặc bộ phận sinh dục kèm:
- Bí tiểu.
- Tiểu không tự chủ.
- Đại tiện không tự chủ.
- Yếu hai chân.
- Đau lưng dữ dội.
Pattern này có thể liên quan đến chèn ép thần kinh nghiêm trọng ở vùng cột sống.
Tê bì chân tay thường xuyên cần khám những gì?
Tê bì chân tay thường xuyên cần được đánh giá từ pattern triệu chứng và khám thần kinh trước khi lựa chọn xét nghiệm hoặc chẩn đoán hình ảnh.
Không phải cứ tê tay chân là cần chụp MRI.
Khai thác đặc điểm triệu chứng
Bác sĩ thường cần biết:
- Tê bắt đầu từ khi nào?
- Xuất hiện đột ngột hay từ từ?
- Một bên hay hai bên?
- Tê tay, chân hay cả hai?
- Vùng tê có lan rộng không?
- Có đau không?
- Có yếu cơ không?
- Có liên quan đến tư thế không?
- Có đau cổ hoặc đau lưng không?
- Có mắc đái tháo đường không?
- Có đang sử dụng thuốc nào không?
Bạn có thể ghi những thông tin này trước khi đi khám.
Khám thần kinh
Khám thần kinh giúp đánh giá vùng mất cảm giác, sức cơ, phản xạ và khả năng phối hợp vận động.
Ví dụ, bác sĩ có thể kiểm tra:
- Cảm giác đau.
- Cảm giác chạm.
- Cảm giác rung.
- Sức cơ.
- Phản xạ gân xương.
- Khả năng giữ thăng bằng.
- Dáng đi.
Pattern bất thường giúp định hướng vị trí tổn thương nằm ở dây thần kinh ngoại biên, rễ thần kinh, tủy sống hay não.
Xét nghiệm máu
Xét nghiệm máu được lựa chọn dựa trên nguyên nhân bác sĩ nghi ngờ.
Một số trường hợp có thể cần kiểm tra:
- Đường huyết.
- HbA1c.
- Vitamin B12.
- Chức năng thận.
- Chức năng gan.
- Tuyến giáp.
- Một số chỉ số khác tùy bệnh cảnh.
Không cần thực hiện tất cả xét nghiệm cho mọi trường hợp tê bì.
Điện cơ và đo dẫn truyền thần kinh
Điện cơ và đo dẫn truyền thần kinh giúp đánh giá hoạt động của cơ và khả năng dẫn truyền tín hiệu qua dây thần kinh.
Các kiểm tra này có thể hữu ích khi bác sĩ nghi ngờ:
- Hội chứng ống cổ tay.
- Tổn thương dây thần kinh ngoại biên.
- Chèn ép rễ thần kinh.
- Bệnh đa dây thần kinh.
Kết quả cần được đọc cùng triệu chứng và khám lâm sàng.
MRI hoặc CT
MRI hoặc CT được sử dụng khi bệnh cảnh gợi ý tổn thương não, tủy sống, rễ thần kinh hoặc cấu trúc cột sống cần được đánh giá bằng hình ảnh.
Ví dụ, bác sĩ có thể cân nhắc chẩn đoán hình ảnh khi:
- Tê kèm yếu cơ.
- Có dấu hiệu tổn thương thần kinh trung ương.
- Nghi chèn ép tủy.
- Nghi chèn ép rễ thần kinh đáng kể.
- Có chấn thương.
- Có các dấu hiệu cảnh báo khác.
Một lần tê tay thoáng qua sau khi ngủ sai tư thế không đồng nghĩa cần chụp MRI.
Bị tê bì chân tay nên làm gì?
Cách xử lý tê bì chân tay phụ thuộc vào thời gian kéo dài, pattern triệu chứng và nguyên nhân gây tê.
Nếu tê thoáng qua sau khi bị chèn ép
Nếu tay hoặc chân tê sau khi giữ một tư thế lâu:
- Thay đổi tư thế.
- Giải phóng vùng đang bị đè.
- Cử động nhẹ chi.
- Theo dõi cảm giác có trở lại bình thường không.
Nếu triệu chứng hết hoàn toàn và hiếm khi xảy ra, có thể tiếp tục theo dõi.
Nếu tê thường xuyên hoặc tăng dần
Tê tái diễn, kéo dài hoặc lan rộng cần tìm nguyên nhân thay vì chỉ cố làm mất cảm giác tê.
Bạn nên ghi lại:
- Vị trí tê.
- Tay hoặc chân nào bị ảnh hưởng.
- Tê một bên hay hai bên.
- Thời gian mỗi lần.
- Tần suất xuất hiện.
- Hoạt động trước khi tê.
- Có đau hay yếu đi kèm không.
Nhật ký triệu chứng giúp bác sĩ nhận diện pattern dễ hơn.
Không nên tự dùng kéo dài thuốc giảm đau, vitamin hoặc các sản phẩm được quảng cáo là “bổ thần kinh” để thay thế việc xác định nguyên nhân.
Nếu đang mắc đái tháo đường
Người mắc đái tháo đường và giảm cảm giác bàn chân cần kiểm tra bàn chân thường xuyên.
Nên quan sát:
- Da.
- Kẽ ngón chân.
- Móng.
- Vết xước.
- Phồng rộp.
- Vết chai.
- Vùng đỏ hoặc sưng.
Giảm cảm giác có thể khiến người bệnh không phát hiện sớm tổn thương bàn chân.
Kiểm soát đường huyết và chăm sóc bàn chân là hai phần quan trọng trong việc hạn chế biến chứng thần kinh do đái tháo đường.
Nếu xuất hiện dấu hiệu thần kinh cấp tính
Tê đột ngột một bên kèm yếu, méo mặt, nói khó hoặc mất thăng bằng cần gọi cấp cứu 115.
Không nên:
- Chờ triệu chứng tự hết.
- Đi ngủ để theo dõi.
- Xoa bóp kéo dài.
- Tự uống thuốc.
- Tự lái xe khi tình trạng thần kinh đang tiến triển.
Thời điểm khởi phát triệu chứng cũng cần được ghi nhớ để cung cấp cho nhân viên y tế.
Khi nào nên đi khám vì tê bì chân tay?
Bạn nên đi khám khi tê xuất hiện thường xuyên, kéo dài, tăng dần hoặc ảnh hưởng đến khả năng cầm nắm, đi lại và sinh hoạt.
Nên đánh giá sớm khi:
- Tê không liên quan rõ với tư thế.
- Tê tái diễn nhiều lần.
- Vùng tê ngày càng lan rộng.
- Có yếu cơ.
- Thường xuyên làm rơi đồ.
- Đi lại không vững.
- Kèm đau cổ.
- Kèm đau lưng lan xuống chân.
- Bị giảm cảm giác bàn chân kéo dài.
- Có đái tháo đường hoặc bệnh nền ảnh hưởng thần kinh.
Nếu tê chỉ xuất hiện thoáng qua sau một tư thế chèn ép và biến mất hoàn toàn, bạn có thể theo dõi.
Ngược lại, tê một bên xuất hiện đột ngột cùng yếu tay chân, méo mặt hoặc nói khó là dấu hiệu cần cấp cứu ngay.
Tê bì chân tay có nhiều nguyên nhân. Mục tiêu quan trọng nhất của việc thăm khám không phải chỉ xác nhận “có tê”, mà là xác định vị trí hệ thần kinh bị ảnh hưởng, nguyên nhân gây ra triệu chứng và mức độ cần can thiệp.
Thông tin trong bài nhằm hỗ trợ nhận biết triệu chứng, không thay thế chẩn đoán và điều trị trực tiếp của bác sĩ.